Hướng dẫn đánh giá lại các khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ tại thời điểm lập Báo cáo tài chính theo Thông tư 99/2025/TT-BTC

Khi doanh nghiệp phát sinh các giao dịch bằng USD, EUR, JPY hoặc những loại ngoại tệ khác, số dư ngoại tệ trên sổ kế toán không phải lúc nào cũng giữ nguyên giá trị quy đổi sang đồng Việt Nam. Đến thời điểm lập Báo cáo tài chính, doanh nghiệp cần rà soát và đánh giá lại các khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ theo quy định kế toán hiện hành.

Nội dung này đặc biệt quan trọng với doanh nghiệp thường xuyên xuất nhập khẩu, có khoản phải thu khách hàng nước ngoài, vay ngoại tệ hoặc duy trì số dư tiền gửi bằng ngoại tệ. Chênh lệch tỷ giá sau đánh giá lại có thể ảnh hưởng trực tiếp đến doanh thu tài chính, chi phí tài chính và kết quả kinh doanh của doanh nghiệp.

Theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, doanh nghiệp cần xác định đúng khoản mục phải đánh giá lại, lựa chọn đúng tỷ giá tại thời điểm lập Báo cáo tài chính và xử lý chính xác phần chênh lệch phát sinh.

1. Thông tư 99/2025/TT-BTC quy định gì về tỷ giá trong kế toán?

Thông tư 99/2025/TT-BTC hướng dẫn các nguyên tắc áp dụng tỷ giá hối đoái trong công tác kế toán, từ thời điểm ghi nhận giao dịch đến khi lập Báo cáo tài chính.

Đối với các giao dịch phát sinh bằng ngoại tệ, doanh nghiệp cần phân biệt giữa tỷ giá giao dịch thực tế được sử dụng để ghi nhận nghiệp vụ và tỷ giá đánh giá lại cuối kỳ được sử dụng khi lập Báo cáo tài chính.

Điều này có ý nghĩa thực tế khá lớn. Cùng một khoản tiền bằng USD, nhưng giá trị quy đổi sang VND tại ngày phát sinh giao dịch có thể khác với giá trị tại ngày lập Báo cáo tài chính.

Phần chênh lệch phát sinh từ biến động tỷ giá cần được kế toán xác định và hạch toán theo đúng quy định.

Do đó, khi khóa sổ cuối kỳ, kế toán không nên chỉ kiểm tra số dư bằng VND trên phần mềm mà cần đối chiếu cả số lượng nguyên tệ, tỷ giá sử dụng và giá trị quy đổi.

2. Khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ nào phải đánh giá lại?

Các khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ cần được rà soát tại thời điểm lập Báo cáo tài chính.

Một số khoản mục thường gặp gồm:

Tiền mặt bằng ngoại tệ tại quỹ.
Tiền gửi ngân hàng bằng ngoại tệ.
Các khoản phải thu khách hàng bằng ngoại tệ.
Phải thu nội bộ bằng ngoại tệ.
Các khoản phải thu khác có gốc ngoại tệ.
Các khoản phải trả người bán bằng ngoại tệ.
Các khoản vay và nợ thuê tài chính bằng ngoại tệ.
Các khoản phải trả khác có gốc ngoại tệ.

Ví dụ, doanh nghiệp có khoản phải thu khách hàng trị giá 100.000 USD. Tại thời điểm phát sinh giao dịch, kế toán ghi nhận khoản phải thu theo tỷ giá áp dụng tại thời điểm giao dịch.

Đến cuối năm, tỷ giá thay đổi. Khi lập Báo cáo tài chính, doanh nghiệp phải xác định lại giá trị khoản phải thu theo tỷ giá cuối kỳ phù hợp. Phần chênh lệch giữa giá trị ghi sổ và giá trị sau đánh giá lại sẽ được xử lý theo quy định về chênh lệch tỷ giá.

Một số khoản không thuộc diện đánh giá lại

Không phải mọi khoản có liên quan đến ngoại tệ đều được đánh giá lại cuối kỳ.

Theo nội dung bạn cung cấp, cần lưu ý:

Khoản trả trước cho người bán bằng ngoại tệ không đánh giá lại.
Khoản người mua trả tiền trước bằng ngoại tệ không đánh giá lại.

Vì vậy, kế toán cần phân loại ngay từ đầu thay vì áp dụng một tỷ giá cuối kỳ cho toàn bộ số dư ngoại tệ trên sổ.

3. Cuối kỳ sử dụng tỷ giá nào để đánh giá lại?

Đây là một trong những nội dung kế toán cần kiểm soát chặt khi lập Báo cáo tài chính.

Theo hướng dẫn tại Mục B Phụ lục II ban hành kèm theo Thông tư 99/2025/TT-BTC:

Đối với tài sản

Các khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ thuộc tài sản được đánh giá lại theo tỷ giá mua ngoại tệ chuyển khoản của ngân hàng thương mại mà doanh nghiệp lựa chọn làm căn cứ tại ngày lập Báo cáo tài chính.

Đối với nợ phải trả

Các khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ thuộc nợ phải trả được đánh giá lại theo tỷ giá bán ngoại tệ chuyển khoản của ngân hàng thương mại tại ngày lập Báo cáo tài chính.

Điểm quan trọng là doanh nghiệp cần xác định và áp dụng thống nhất ngân hàng được lựa chọn làm căn cứ tỷ giá theo chính sách kế toán của mình.

Kế toán cũng nên lưu lại tài liệu chứng minh tỷ giá sử dụng tại ngày lập Báo cáo tài chính để thuận tiện khi kiểm tra và giải trình.

4. Chênh lệch tỷ giá sau đánh giá lại được hạch toán thế nào?

Sau khi đánh giá lại số dư ngoại tệ cuối kỳ, doanh nghiệp sẽ phát sinh lãi hoặc lỗ chênh lệch tỷ giá.

Theo nội dung bài viết, doanh nghiệp thông thường không treo phần chênh lệch này qua TK 413 mà ghi nhận trực tiếp vào kết quả kinh doanh.

Trường hợp phát sinh lãi tỷ giá

Khi giá trị khoản mục sau đánh giá lại làm phát sinh lãi tỷ giá, kế toán ghi nhận vào doanh thu hoạt động tài chính – TK 515.

Có thể hình dung:

Nợ: Các tài khoản liên quan như 1112, 1122, 131…

Có: TK 515 – Doanh thu hoạt động tài chính.

Trường hợp phát sinh lỗ tỷ giá

Nếu việc đánh giá lại làm phát sinh lỗ tỷ giá, kế toán ghi nhận vào chi phí tài chính – TK 635.

Có thể hình dung:

Nợ: TK 635 – Chi phí tài chính.

Có: Các tài khoản liên quan như 1112, 1122, 331…

Việc xác định đúng chiều tăng, giảm của tỷ giá và bản chất tài sản hoặc nợ phải trả là bước quan trọng để tránh hạch toán ngược lãi thành lỗ hoặc ngược lại.

5. Doanh nghiệp cần thực hiện đánh giá lại ngoại tệ vào thời điểm nào?

Việc đánh giá lại được thực hiện tại thời điểm lập Báo cáo tài chính đối với các khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ thuộc diện phải đánh giá lại.

Quy trình có thể thực hiện theo các bước:

Bước 1: Kiểm tra số dư nguyên tệ

Đối chiếu tiền mặt, tiền gửi, phải thu, phải trả, khoản vay và các khoản có gốc ngoại tệ.

Bước 2: Xác định khoản mục được đánh giá lại

Phân biệt khoản mục tiền tệ phải đánh giá lại với các khoản như trả trước cho người bán hoặc người mua trả tiền trước thuộc trường hợp không đánh giá lại.

Bước 3: Xác định tỷ giá cuối kỳ

Lựa chọn đúng tỷ giá mua hoặc tỷ giá bán chuyển khoản theo từng nhóm tài sản và nợ phải trả.

Bước 4: Tính chênh lệch tỷ giá

So sánh giá trị sau đánh giá lại với giá trị đang ghi sổ.

Bước 5: Hạch toán chênh lệch

Xác định khoản chênh lệch là lãi hay lỗ để ghi nhận vào TK 515 hoặc TK 635 theo hướng dẫn.

Bước 6: Kiểm tra Báo cáo tài chính

Đối chiếu lại số dư nguyên tệ, số tiền quy đổi và khoản chênh lệch tỷ giá sau khi hoàn tất bút toán.

Cách làm này giúp hạn chế tình trạng cuối năm mới phát hiện số dư ngoại tệ chưa được đánh giá lại hoặc sử dụng nhầm tỷ giá.

6. Ví dụ về đánh giá lại khoản phải thu bằng ngoại tệ

Giả sử doanh nghiệp có khoản phải thu khách hàng:

100.000 USD

Tại thời điểm ghi nhận ban đầu, kế toán đã quy đổi khoản phải thu sang VND theo tỷ giá giao dịch thực tế.

Đến ngày lập Báo cáo tài chính, doanh nghiệp xác định tỷ giá mua chuyển khoản của ngân hàng được lựa chọn làm căn cứ đã thay đổi.

Kế toán cần thực hiện:

100.000 USD × tỷ giá cuối kỳ = giá trị khoản phải thu sau đánh giá lại.

Sau đó so sánh giá trị mới với giá trị đang ghi nhận trên sổ kế toán.

Nếu giá trị sau đánh giá lại cao hơn giá trị ghi sổ, doanh nghiệp phát sinh chênh lệch tỷ giá theo chiều tăng.
Nếu giá trị sau đánh giá lại thấp hơn, doanh nghiệp phát sinh chênh lệch theo chiều giảm.

Phần chênh lệch được xác định và hạch toán theo quy định.

Ví dụ này cho thấy kế toán không nên chỉ quan tâm đến tỷ giá tại ngày thanh toán. Ngay cả khi khoản phải thu chưa thu được tiền, biến động tỷ giá tại ngày lập Báo cáo tài chính vẫn có thể làm thay đổi giá trị khoản mục trên báo cáo.

7. Kế toán cần lưu ý gì khi đánh giá lại ngoại tệ cuối kỳ?

Để hạn chế sai sót khi lập Báo cáo tài chính, doanh nghiệp nên kiểm soát một số nội dung sau.

Theo dõi đồng thời nguyên tệ và VND

Sổ kế toán cần thể hiện được cả số lượng ngoại tệ và giá trị quy đổi sang VND. Đây là cơ sở để kiểm tra lại phép tính khi đánh giá cuối kỳ.

Xác định đúng loại tỷ giá

Không nên sử dụng một tỷ giá duy nhất cho tất cả các khoản mục. Tài sản và nợ phải trả có cách xác định tỷ giá cuối kỳ khác nhau.

Lưu bằng chứng về tỷ giá

Doanh nghiệp nên lưu tài liệu thể hiện tỷ giá của ngân hàng tại ngày lập Báo cáo tài chính, đặc biệt khi doanh nghiệp có nhiều giao dịch ngoại tệ.

Kiểm tra các khoản ứng trước

Các khoản trả trước cho người bán và người mua trả tiền trước bằng ngoại tệ cần được phân loại riêng để tránh đánh giá lại không đúng đối tượng.

Đối chiếu công nợ ngoại tệ

Đối với các khoản phải thu, phải trả có giá trị lớn, kế toán nên đối chiếu số dư với hợp đồng, biên bản xác nhận công nợ và chứng từ liên quan trước khi thực hiện đánh giá lại.

Phân biệt kế toán và thuế

Chênh lệch tỷ giá được xử lý trên sổ kế toán không đồng nghĩa mọi khoản chênh lệch đều được xác định giống nhau khi tính thuế. Vì vậy, doanh nghiệp cần tiếp tục kiểm tra quy định thuế có liên quan khi lập hồ sơ quyết toán.

8. Vì sao doanh nghiệp cần kiểm soát chặt chênh lệch tỷ giá?

Đánh giá lại ngoại tệ không chỉ là một bút toán cuối năm. Với doanh nghiệp có số dư ngoại tệ lớn, biến động tỷ giá có thể ảnh hưởng đáng kể đến kết quả kinh doanh.

Nếu khoản phải thu bằng USD tăng giá trị khi quy đổi, doanh nghiệp có thể phát sinh khoản chênh lệch tỷ giá theo chiều tăng. Ngược lại, các khoản vay hoặc phải trả bằng ngoại tệ có thể làm tăng chi phí tài chính khi tỷ giá biến động bất lợi.

Do đó, bộ phận kế toán cần đặc biệt chú ý đến:

Quy mô số dư ngoại tệ.
Thời điểm lập Báo cáo tài chính.
Ngân hàng được lựa chọn làm căn cứ tỷ giá.
Tỷ giá mua và tỷ giá bán.
Các khoản mục được loại trừ khỏi đánh giá lại.
Chứng từ chứng minh tỷ giá.
Bút toán chênh lệch tỷ giá sau đánh giá.

Đây cũng là cơ sở để doanh nghiệp có được số liệu tài chính phản ánh phù hợp hơn tình hình tài sản và nghĩa vụ nợ tại thời điểm báo cáo.

Kết luận

Đánh giá lại các khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ là công việc kế toán cần được thực hiện nghiêm túc trước khi khóa sổ và lập Báo cáo tài chính. Sai sót không chỉ nằm ở việc tính toán chênh lệch mà còn có thể xuất phát từ việc xác định sai khoản mục, chọn sai tỷ giá hoặc hạch toán sai chiều lãi – lỗ.

Vì vậy, doanh nghiệp nên xây dựng một bước kiểm tra riêng đối với các khoản tiền, phải thu, phải trả và khoản vay bằng ngoại tệ trước mỗi kỳ lập báo cáo. Khi số dư ngoại tệ được đối chiếu đầy đủ, tỷ giá được xác định đúng và phần chênh lệch được hạch toán phù hợp, số liệu trên Báo cáo tài chính sẽ rõ ràng và dễ giải trình hơn.

Đối với kế toán, điều quan trọng không phải chỉ là “đánh giá lại cho có”, mà là phải kiểm tra được khoản nào được đánh giá, dùng tỷ giá nào và chênh lệch phát sinh được xử lý ra sao.